De Iraanse Revolutionaire Garde heeft de Straat van Hormuz voorlopig gesloten verklaard voor alle scheepvaart, nadat de Verenigde Staten in de nacht van zaterdag op zondag bombardementen hadden uitgevoerd op meerdere plekken in Iran. Het Amerikaanse leger spreekt de sluiting tegen en stelt dat de zeestraat open is voor alle vaartuigen die rechtmatig door internationale wateren varen. Volgens de VS staan Amerikaanse troepen klaar om de veilige doorvaart te garanderen, en heeft Iran naar eigen zeggen van de Amerikanen geen controle over de doorgang.
De Amerikaanse aanvallen waren een reactie op een Iraanse beschieting van het containerschip GFS Galaxy, dat onder Cypriotische vlag vaart. Iran zegt dat het schip een “ongeoorloofde route” gebruikte. Aan boord brak brand uit; 23 opvarenden, onder wie tien bemanningsleden uit India, werden gered, naar één bemanningslid wordt nog gezocht. Het Amerikaanse leger meldt in reactie hierop ruim 140 doelen van de Revolutionaire Garde te hebben geraakt. Bij een aanval op de haven van Jask kwam volgens Iraanse media een militair van de Garde om, de negentiende gesneuvelde Iraanse militair in vier dagen, aldus Al Jazeera.
In de nacht klonk het luchtalarm in Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten, Qatar, Kuwait en Oman vanwege Iraanse raketten en drones. In Qatar werden explosies gehoord; het land zegt raketten te hebben onderschept, over schade of slachtoffers is niets bekend. Iran claimt daarnaast een Amerikaans commandocentrum op een luchtmachtbasis in Jordanië te hebben getroffen en daar onder meer een commandocentrum en dronehangars te hebben verwoest. Bewijs voor die claim is niet geleverd. Oman heeft de Iraanse ambassadeur ontboden en formeel geprotesteerd tegen aanvallen op zijn grondgebied.
Achtergrond
Vorige maand ging tussen de VS en Iran een staakt-het-vuren in, dat ook een heropening van de tot dan toe de facto gesloten Straat van Hormuz zou betekenen. Tijdens de eerdere, door de VS en Israël begonnen luchtoorlog tegen Iran kwam de scheepvaart door de zeestraat vrijwel tot stilstand. In de weken na het bestand gingen er weer dagelijks tientallen tankers en bulkschepen doorheen, tegenover ruim honderd per dag vóór de oorlog.
De tekst van de voorlopige afspraken over de doorvaart wordt door Teheran en Washington echter verschillend uitgelegd; beide partijen beschuldigen elkaar ervan de afspraken niet nakomen. Deze week viel de Revolutionaire Garde al drie passerende tankers aan, waarop de VS telkens met bombardementen reageerde. Vrijdag verklaarde president Trump dat het staakt-het-vuren voor hem voorbij is, al gaan onderhandelingen tussen de twee landen volgens hem nog door. Iraanse media meldden dat Teheran Amerikaanse functionarissen zou hebben laten weten dat de eerdere aanvallen op tankers deze week een vergissing waren, veroorzaakt door een onafhankelijk opererende groep binnen het eigen apparaat.
Het bredere verband
De Straat van Hormuz is een van de belangrijkste doorvoerroutes voor olie en gas ter wereld, wat de escalatie ook voor Nederland relevant maakt via mogelijke effecten op energieprijzen en internationale scheepvaart. Scheepvaartdata van MarineTraffic laten zien dat het verkeer door de zeestraat sinds de Iraanse aankondiging fors is afgenomen; volgens CNN zijn sinds die aankondiging slechts enkele schepen, naast een aantal Iraanse vaartuigen, doorgevaren.
Daarin schuilt de kern van de tegenstelling: Iran claimt de zeestraat gesloten te hebben, terwijl de VS volhoudt dat deze open is en dat Iran er geen controle over heeft. Beide claims zijn tot op zekere hoogte waar: de zeestraat is formeel niet gesloten volgens internationaal recht, maar het feitelijke scheepvaartverkeer is wel sterk teruggelopen, wat in de praktijk op een gedeeltelijke blokkade neerkomt. Ondertussen gaan de onderhandelingen, ondanks de gevechten, volgens Trump nog door en proberen bemiddelaars het proces nieuw leven in te blazen. Qatar, een van die bemiddelaars, was sinds april niet meer aangevallen; de Verenigde Arabische Emiraten sinds mei niet. Dat beide landen nu opnieuw doelwit zijn, wijst op een uitbreiding van de schaal van het conflict richting de bredere regio, ook al blijven de VS en Iran zeggen dat zij bereid blijven te praten.
Wat we nog niet weten
Onduidelijk blijft of de Straat van Hormuz daadwerkelijk gesloten is of dat het scheepvaartverkeer alleen sterk is teruggelopen uit voorzichtigheid. Voor de Iraanse claim dat een Amerikaanse basis in Jordanië met commandocentrum en drone-installaties is verwoest, is geen bewijs geleverd. Ook over eventuele schade of slachtoffers door de onderschepte raketten in Qatar is nog niets bekendgemaakt, en het lot van het vermiste bemanningslid van de GFS Galaxy is niet opgehelderd. Ten slotte spreken bronnen elkaar tegen over de status van het staakt-het-vuren: Trump noemt het voorbij, maar zegt tegelijk dat onderhandelingen doorgaan, terwijl Iraanse media melden dat Teheran eerdere aanvallen aan een interne, ongeautoriseerde groep toeschrijft — een verklaring die nog niet onafhankelijk is bevestigd.